चीनको ब्यवहारले के रुसले घृणा गर्न थालेको छ ?
एसीपी संवाददाता
१८ माघ २०७८, मंगलवार ०५:१३ मा प्रकाशित
परम्परागत बुद्धिले सबैभन्दा राम्रो मित्रले सबैभन्दा खराब शत्रु बनाउँछ भन्ने मान्यता राख्छ। के चीनले रुससँगको सम्बन्धको सन्दर्भमा यो भनाइलाई मनमा राख्नुपर्छ?
हालै, दुई साझेदारहरू बीचको दुश्मनी टाढाको सम्भावना देखिन्छ, विशेष गरी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले भर्खरको रूसी ऊर्जा सप्ताह सम्मेलनमा बेइजिङको खुलेर प्रशंसा गरेपछि। यद्यपि, सामंजस्यपूर्ण सार्वजनिक घोषणाहरूको बावजुद, चीन-रूसी मेलमिलापले बेइजिङप्रति रूसी अभिजात वर्गको उदीयमान रिसलाई पूर्ण रूपमा लुकाउन सक्षम नहुन सक्छ।
वाशिंगटन त्रैमासिकमा प्रोफेसर अलेक्जेन्डर लुकिनको पछिल्लो लेखले यो परिवर्तनलाई नोट गर्छ। 2018 मा फिर्ता, उनको पुस्तक “चीन र रूस: नयाँ र्याप्रोचेमेन्ट” ले चीन-रूसी सहयोगको प्रतिज्ञाको बारेमा छलफल गरेको थियो। यसको विपरित, लुकिनले अब स्पष्ट रूपमा स्वीकार गर्दछन् कि “अमेरिकी नीतिमा कुनै पनि सम्भावित परिवर्तनले चीनको बढ्दो दृढताको बारेमा रुसी चासोको तुलनामा थप रुसी-चिनियाँ मेलमिलापको लागि कम अवरोध साबित हुनेछ।” उनी तर्क गर्छन् कि “रूसी-चिनियाँ मेलमिलापको शिखर सायद बितिसकेको छ।”
यो पश्चिमी विद्वानहरू वा पश्चिम समर्थक रुसी विशेषज्ञहरू बीच असामान्य दृष्टिकोण होइन। यद्यपि, लुकिन कुनै पनि वर्गसँग सम्बन्धित छैन, र उनको पृष्ठभूमिले उनको तर्कलाई विशेष प्रतीकात्मक वजन दिन्छ।
लुकिनले सोभियत विदेश मन्त्रालय र चीनमा सोभियत दूतावासमा सेवा गरेका थिए र रुसी कूटनीतिक एकेडेमीका उपाध्यक्ष थिए। लुकिन पश्चिमा समर्थक उदारवादी भए यी मध्ये कुनै पनि पद सम्भव हुने थिएन। यसको विपरित, उनको विगतका पोष्टहरूले रूसी कूटनीतिक प्रतिष्ठानसँग उनको गहिरो सम्बन्धलाई संकेत गर्दछ। कार्नेगी मस्को सेन्टरद्वारा आयोजित रुसी सिनोलोजिस्टहरूसँगको अन्तर्वार्ताको शृङ्खलामा , लुकिन केही विशेषज्ञहरू मध्ये एक थिए जसमा रूसी शीर्ष अधिकारीहरूले कति पटक साइनोलोजिस्टहरूको कामहरू पढ्छन् (उत्तर: प्रायः पटक पटक होइन)।
यसैबीच, लुकिनले चीनमा उच्च प्रतिष्ठा पाउँछन्। उनले तत्कालीन चिनियाँ राष्ट्रपति हु जिन्ताओबाट “चीन-रुस सम्बन्धको विकासमा उत्कृष्ट योगदान” को लागि पदकका साथै SCO को स्थापना र विकासमा उनको भूमिकाको लागि सांघाई सहयोग संगठनको 10 औं वार्षिकोत्सवमा पदक प्राप्त गरे । उनी झेजियाङ विश्वविद्यालयमा अध्यक्ष प्राध्यापकको पद पनि सम्हाल्छन्। फेरि, यी सबै सम्मानहरूले लुकिन चिनियाँ कूटनीतिक सर्कलहरूमा सक्रिय र चीनप्रति सामान्यतया मित्रवत रहेको सुझाव दिन्छ।
तसर्थ, तार्किक रूपमा, लुकिनको दृष्टिकोणले चीन-रूसी सम्बन्धको सतही सद्भाव कायम राख्नु पर्ने आवश्यकताको कारणले सार्वजनिक रूपमा आफ्नो चिन्ता व्यक्त गर्न नसक्ने केही रुसी सम्भ्रान्तहरूको सोचाइमा निश्चित परिवर्तनलाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ। यदि लुकिनको आलोचना सही छ भने, सतह मुनि, रूसी कुलीनहरू चीनको बारेमा चिन्तित छन्। सम्बन्धमा खेल्ने धेरै कारकहरू भए पनि रुसीहरूका लागि सबैभन्दा चिन्ताको विषय मध्य एशियामा चीनको बढ्दो प्रभाव हो।
यस क्षेत्रमा रूसी व्यापार र लगानी चीनको तुलनामा फिक्का छ, तर दुवै महाशक्तिहरूले समृद्ध मध्य एशियालाई स्वागत गर्न सक्छन्, जसले तिनीहरूलाई कम आतंकवाद वा अतिवादबाट फाइदा पुर्याउँछ। तर, भर्खरै मध्य एसियामा चीनको बढ्दो शक्तिले सोभियत संघको विघटनपछि यस क्षेत्रलाई रुससँग एकीकरण गर्न निर्माण गरिएको मस्कोको आर्थिक र सैन्य संस्थालाई कमजोर बनाउँदै लगेको छ ।
आर्थिक रूपमा, चीनको बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI) ले रुसको नेतृत्वमा रहेको युरेशियन इकोनोमिक युनियन (EAEU) लाई ओझेलमा पारेको छ। दुई परियोजनाहरू जोड्ने सहमतिको बाबजुद, बेइजिङ र मध्य एशियाली सदस्यहरूले द्विपक्षीय आधारमा वार्ता गर्न रुचाउँछन्, अनिवार्य रूपमा रूसको EAEU नेतृत्व भूमिकालाई कमजोर पार्दै। बेनो जोगले तर्क गरे जस्तै , चीनको आर्थिक शक्तिको तुलनामा, “विशेष गरी BRI, रूस र यसको कठोर, संरक्षणवादी र राजनीतिकरण गरिएको यूरेशियन परियोजनाहरूको ढाँचामा पूर्वाधारको लागि कोषको मात्रा फिक्का छ।”
यस सन्दर्भमा, यो उल्लेखनीय छ कि जुन 2020 मा रुसी विदेशमन्त्री सर्गेई लाभरोभले बेइजिङले आयोजना गरेको बीआरआई अनलाइन मन्त्रीस्तरीय सम्मेलनमा भाग लिएनन्, तर उनको स्थानमा ठूलो राजदूत पठाए। रुसले बीआरआई सम्मेलनमा यति तल्लो दर्जाका प्रतिनिधि पठाएको यो पहिलो पटक थियो; यसअघि पुटिन आफैंले दुईवटा बीआरआई शिखर सम्मेलनमा भाग लिएका थिए। लाभरोभको सहभागिताको कमीलाई निरन्तर महामारीको अशान्तिले माफ गर्न सकिन्छ, तर यसले बेइजिङसँग मस्कोको असन्तुष्टिलाई पनि स्पष्ट रूपमा संकेत गर्न सक्छ।
अझ महत्त्वपूर्ण रूपमा, मध्य एशियाको सुरक्षाको लागि मस्को मुख्य रूपमा जिम्मेवार छ भन्ने सामान्य धारणा पनि परिवर्तन भएको छ। हाल बेइजिङले मध्य एसियाली राज्यहरूलाई हतियार र सैन्य तालिम दिने मात्र नभई त्यहाँ चिनियाँ सेना पनि पठाउँदै आएको छ। ताजिकिस्तानमा चीनले बनाएको सैन्य अड्डा सिन्जियाङमा चिनियाँ राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्नको लागि हो, मध्य एशियामा रुसको भूमिकालाई कम गर्न होइन। यद्यपि, अलेक्ज्याण्डर गाबुएभका अनुसार , बेइजिङ र दुशान्बेले प्रारम्भिक आधारमा मस्कोसँग परामर्श गरेनन् – यस तथ्यको बावजुद ताजिकिस्तान 1992 देखि रूसको सैन्य सहयोगी भएको छ, रूसको नेतृत्वमा रहेको सामूहिक सुरक्षा सन्धि संगठन (CSTO) को सदस्यको रूपमा। मस्को पछि स्वीकृतिमध्य एसियामा बेइजिङसँग उभिने आफ्नो कमजोर दृढ संकल्पलाई संकेत गरेको हुन सक्छ। मध्य एसियामा मस्कोको सुरक्षा भूमिका बेइजिङको भन्दा अझै ठूलो छ, तर त्यो प्रभुत्व क्षीण हुन थालेको छ।
त्यसले भन्यो, प्राकृतिक ऐतिहासिक सम्बन्ध र भाषिक फाइदाका कारण मध्य एशियामा रुसको सफ्ट पावर सर्वव्यापी छ। मध्य एसियामा रुसी टिभी कार्यक्रमहरू र पप संस्कृति प्रचलित छन्, जबकि स्थानीय जनताले आधुनिक चिनियाँ कलाकारहरूलाई मात्रै चिनेका छन्। अझ आलोचनात्मक रूपमा, पछिल्ला दुई वर्षमा, मध्य एशियामा “चिनियाँ विस्तार” विरुद्ध 40 भन्दा बढी अभियानहरू भएका छन्। मध्य एसियाली ब्यारोमिटरका अनुसार ३५ प्रतिशत किर्गिज र ३० प्रतिशत कजाखले चीन र यसको नीतिप्रति नकारात्मक दृष्टिकोण राखेका छन् । यी कारकहरूले वास्तवमा मध्य एशियामा रूसी प्रभाव कायम राख्न मद्दत गर्छन्।
तर, चीनको शिक्षामा केन्द्रित कूटनीतिले यो परिदृश्यलाई दीर्घकालीन रूपमा परिवर्तन गर्न सक्छ। बेइजिङले पाँच मध्य एसियाली राष्ट्रहरूमध्ये चार लगायत सांघाई सहयोग संगठनका सदस्यहरूका लागि १० वर्षे शिक्षा योजना सुरु गरेको छ। योजना अन्तर्गत ३० हजार सरकारी छात्रवृत्ति र १० हजार कन्फ्युसियस इन्स्टिच्युटका शिक्षक तथा विद्यार्थीलाई चीनमा आमन्त्रित गरिने छ ।
यो दृष्टिकोणले काम गरेको छ। जुली यु-वेन चेन र सोलेडाड जिमेनेज टोभारको अनुसन्धानमा आधारित , मध्य एसियाली विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूले मस्कोमा बेइजिङको बढ्दो प्रभावमा विश्वास गर्छन् र तिनीहरूमध्ये अधिकांशले मध्य एशियालाई चीनले हानि भन्दा बढी फाइदा दिन्छ भन्ने ठान्छन्। निभा याउले रिपोर्ट गरेका छन् कि किर्गिजस्तानमा केही विद्यालयहरूले पाँचौं कक्षादेखि नि:शुल्क र अनिवार्य चिनियाँ भाषा कक्षाहरू सञ्चालन गर्छन्। याउसँग कुरा गरेका धेरै विद्यार्थीहरू चीनको सकारात्मक छविबाट राजी भए । यो परिवर्तन अहिले नगण्य देखिन सक्छ, तर भूराजनीतिक प्रभाव दूरगामी र गहिरो हुन सक्छ।
अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, मध्य एसियामा चीनको प्रभावको गतिलाई लिएर रुसी सम्भ्रान्त वर्ग चिन्तित भएका छन् । तैपनि, लुकिनले तर्क गरेझैं, संयुक्त राज्य अमेरिका र पश्चिमले रुसमाथि लगाएको दबाब चीनको बढ्दो शक्तिभन्दा धेरै शक्तिशाली नीति प्रेरक हो। यसरी, छोटो अवधिमा, रूसको विदेश नीति परिवर्तन हुने सम्भावना छैन। यद्यपि, यदि रूस मध्य एसियामा कनिष्ठ साझेदार बन्यो भने दीर्घकालीन रूपमा रुसी मानसिकता र घरेलु राष्ट्रवादका लागि यो मौलिक रूपमा अस्वीकार्य हुन सक्छ। आखिर, यो क्षेत्र महाशक्तिको रूपमा रूसको गौरवशाली विगतको प्रतीक हो।
यदि चीनले भविष्यमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो महाशक्तिको रूपमा अमेरिकालाई उछिन्यो भने, शक्तिको विश्वव्यापी सन्तुलन नाटकीय रूपमा परिवर्तन हुनेछ, जसले रूसी विदेश नीतिलाई असर गर्छ। त्यस अवस्थामा, सबै शर्तहरू बन्द हुनेछन्। २० औं शताब्दीका प्रख्यात रुसी बुद्धिजीवी दिमित्री लिखाचेभले भनेझैं , रुस ऐतिहासिक रूपमा अप्रत्याशित राष्ट्र हो जसमा अचानक परिवर्तन गर्ने लामो परम्परा छ।
सम्बन्धित खबर
