नेपालमा विभिन्न जातजाति मनाउने बिश्वकर्मा पुजा , तर जातिलाइ किन हेला
एसीपी संवाददाता
१ आश्विन २०८३, बिहीबार ०७:३८ मा प्रकाशित
धुपलाल शर्मा –
विश्वकर्मा जयन्तीमा प्रश्न : भगवानको पूजा गर्ने समाजले विश्वकर्माका सन्तानलाई अझै किन भेदभाव गर्छ?
फलाम कुट्ने हातले मेसिन र गाडी बनाउँछ, तर त्यही हातलाई समाजमा अछुत किन मानिन्छ?
आज नेपालसहित विभिन्न स्थानमा भगवान विश्वकर्माको पूजा तथा जयन्ती मनाइँदैछ। उद्योग, कलकारखाना, मेसिन, औजार तथा निर्माण कार्यसँग जोडिएका श्रमिक र व्यवसायीहरूले भगवान विश्वकर्माको श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने गर्छन्।
तर भगवान विश्वकर्माको पूजा गर्ने यही समाजमा उहाँसँग जोडिएको समुदाय तथा परम्परागत सीप भएका कामी समुदायले भोग्दै आएको जातीय विभेद र छुवाछुतको प्रश्न अझै गम्भीर रूपमा उठिरहेको छ।
फलाम कुट्ने हातले कृषि औजारदेखि गाडीका पार्टपुर्जा र आधुनिक मेसिनसम्म निर्माणमा योगदान पुर्याउँदै आएको छ। यही सीप र श्रमलाई सम्मान गर्नुपर्ने समाजमा श्रम गर्ने व्यक्तिलाई जातका आधारमा हेपिनु कति न्यायसंगत छ?
फलाम कुट्ने पेशा इन्जिनियरिङ हो कि दलितको पहिचान?
परम्परागत रूपमा फलामका औजार बनाउने, मर्मत गर्ने तथा धातुसम्बन्धी काम गर्ने समुदायले नेपाली समाजको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। आजको आधुनिक युगमा यही काम प्रविधि, मेकानिकल इन्जिनियरिङ र औद्योगिक सीपसँग जोडिएको छ।
तर प्रश्न उठ्छ—कामको प्रकृति परिवर्तन हुँदा सम्मान परिवर्तन हुने, तर काम गर्ने मानिसको जात नबदलिने सामाजिक सोच कहिलेसम्म कायम रहने?
फलाम कुट्ने व्यक्ति श्रमिक हो, सीपयुक्त प्राविधिक हो। उसले आफ्नो ज्ञान, मेहनत र सीपबाट समाजलाई आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउँछ। कुनै पनि पेशा आफैँमा अपमानजनक हुँदैन। पेशाको आधारमा मानिसको सम्मान र अधिकार निर्धारण गर्नु सामाजिक विभेदको एउटा रूप हो।
भगवान विश्वकर्माको पूजा, तर विश्वकर्माका सन्तानको पानी नचल्ने?
हिन्दू धार्मिक परम्परामा भगवान विश्वकर्मालाई निर्माण, शिल्पकला, वास्तुकला तथा औजारका देवताका रूपमा सम्मान गरिन्छ। धार्मिक कथनअनुसार उहाँलाई ब्रह्मासँग सम्बन्धित सृष्टि परम्परासँग जोडिन्छ।
तर धार्मिक आस्थामा विश्वकर्माको सम्मान गर्ने र व्यवहारमा कुनै समुदायले छोएको पानी नचल्ने मान्यता राख्नेबीचको विरोधाभासमाथि समाजले गम्भीर बहस गर्न आवश्यक छ।
यदि श्रम पवित्र छ भने श्रमिक अपवित्र कसरी हुन सक्छ?
यदि भगवान विश्वकर्माको पूजा गरिन्छ भने उहाँसँग जोडिएको श्रम, सीप र कारीगरको सम्मान पनि हुनुपर्छ। धर्म र संस्कृतिको सम्मानसँगै मानव मर्यादा, समानता र सामाजिक न्यायलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ।
जातीय भेदभाव अन्त्य गर्न सामाजिक सोच परिवर्तन आवश्यक
नेपालको संविधानले जातीय भेदभाव तथा छुवाछुतलाई निषेध गरेको छ। कानुनले समानताको अधिकार सुनिश्चित गरे पनि व्यवहारमा विभेदका घटनाहरू देखिनु सामाजिक चुनौती हो।
विश्वकर्मा जयन्ती केवल औजार, मेसिन र कलकारखानाको पूजा गर्ने दिनमा सीमित नरहोस्। यो दिन श्रमिकको सम्मान, दलित समुदायको अधिकार र सामाजिक समानताको प्रतिबद्धता गर्ने अवसर पनि बन्न आवश्यक छ।
कामी समुदाय तथा अन्य सीपयुक्त श्रमिकहरूले नेपालको आर्थिक, औद्योगिक र सामाजिक विकासमा पुर्याएको योगदानलाई सम्मान गर्नुपर्छ। मानिसको मूल्य उसको जातले होइन, उसको मानवता, क्षमता, श्रम र योगदानले निर्धारण गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
भगवान विश्वकर्माको पूजा गरौँ, तर उहाँको नाममा जोडिएको श्रम र सीप गर्ने मानिसलाई अपमान नगरौँ। धार्मिक आस्था व्यक्तिगत विश्वासको विषय हो, तर मानव सम्मान, समानता र छुवाछुतविरुद्धको आवाज सम्पूर्ण समाजको साझा जिम्मेवारी हो।
भारतमा विश्वकर्मा जयन्तीका अवसरमा श्रम, सीप, उद्योग र प्राविधिक पेशासँग जोडिएको सम्मानको सार्वजनिक संस्कृति देखिन्छ। नेपालले पनि विश्वकर्मा पूजालाई केवल धार्मिक पर्वका रूपमा सीमित नराखी श्रम, सीप, कारीगरी र प्राविधिक ज्ञानको सम्मान गर्ने अवसरका रूपमा लिन सक्छ।
अन्तमा – सम्पूर्ण लाई बिश्वकर्मा पुजाको शुभकामना ।
सम्बन्धित खबर
