यो मुद्दा “कोठामा हात्ती” को प्रसिद्ध रूपक प्रतिबिम्बित गर्दछ, एक स्पष्ट समस्या जुन सबैलाई थाहा छ तर सम्बोधन गर्न हिचकिचाउछ। लागूऔषध प्रवर्तन अधिकारीहरू, तिनीहरूको प्रयासको बावजुद, संकटलाई नियन्त्रण गर्न असमर्थ छन्, र एक व्यापक समाधानको सम्भावना अस्पष्ट देखिन्छ। हेरोइन मात्र होइन, हतियार, गोली र नगद पनि ड्रोनमार्फत तस्करी भइरहेको छ । यो डरलाग्दो प्रवृत्ति, जुन युएस-मेक्सिको सीमामा उत्पत्ति भएको थियो, सेप्टेम्बर २०२० मा पञ्जाबमा पुग्यो। त्यसपछि, यो विस्तार भएको छ अन्तर्राष्ट्रिय सीमा (IB) नजिक ड्रोनहरू छोडेर सीमावर्ती गाउँ र साना सहरहरूमा लत बढाउँदैछन् ।
प्रहरी महानिदेशक (डीजीपी) गौरव यादव जस्ता अधिकारीहरूका दावीहरूको बावजुद, जसले आईबी नजिकैको प्रत्येक तेस्रो घरमा व्यापक रूपमा लागूऔषध प्रयोगको रिपोर्टहरू “कथाकथा” भएको दाबी गर्छन्, यस मुद्दाको सरासर मापन अस्वीकार्य छ। अधिकारीहरूले रोकेका ड्रोनहरूको संख्या बढ्दै गइरहेको छ, तर प्रत्येक ड्रोनलाई तल झारेकोमा, धेरै धेरै चिप्लिन्छन्, पत्ता नलाग्दा। सुरक्षा एजेन्सीहरू एक धूर्त विरोधीको सामना गर्छन्। पाकिस्तानी तस्करहरूले प्रायः डिकोय ड्रोनहरू तैनाथ गर्छन्, चर्को, ध्यान खिच्ने मेसिनहरूका साथ डाइभर्सन सिर्जना गर्छन् जबकि दोस्रो, शान्त ड्रोनले आफ्नो पेलोडलाई बेवास्ता गर्दछ। आकाशमा बिरालो र मुसाको यो खेलले पञ्जाबमा हिरोइनको प्रवाहलाई रोक्न कानून प्रवर्तनलाई झन्झटिलो बनाएको छ। तस्करी प्रक्रिया आफैमा आश्चर्यजनक सरल छ। कतिपय अवस्थामा, तस्करहरूले पाकिस्तानमा सम्पर्कहरूलाई आफ्नो स्थान पठाउन WhatsApp जस्ता सन्देश अनुप्रयोगहरू प्रयोग गर्छन्।
केही घण्टा भित्र, ड्रोनले हेरोइन सटीक स्थानमा पुर्याउँछ। व्यापार ट्र्याक र बन्द गर्न को लागी थप जटिल प्रयासहरु आर्थिक लेनदेन हवाला प्रणाली मार्फत सञ्चालन गरिन्छ । पाकिस्तानमा राज्य कलाकारहरूको संलग्नतालाई बेवास्ता गर्न गाह्रो छ। तस्करी कार्यको मात्रा र परिष्कारले यो अब साना-समयका गुण्डाहरूको काम नरहेको देखाउँछ। हाई-टेक ड्रोनहरू, बढेको पेलोड क्षमताहरू, र राम्रोसँग संगठित तस्करी नेटवर्कहरूले ठूलो, थप समन्वित प्रयासलाई संकेत गर्दछ। बढ्दो खतरालाई सम्बोधन गर्न, पञ्जाब पुलिसले सीमावर्ती गाउँहरूमा गाउँ रक्षा समितिहरू (VDCs) स्थापना गरेको छ। यी समितिहरूलाई तिनीहरूको क्षेत्रमा ड्रोनको आवाजमा अधिकारीहरूलाई सचेत गराउने काम दिइएको छ।
थप रूपमा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोग गरेर ड्रोन आपतकालीन प्रतिक्रिया प्रणाली (DERS) पेश गरिएको छ। यद्यपि, प्रणालीको प्रभावकारिता सीमित रहन्छ, र थप सक्रिय उपायहरू तुरुन्तै आवश्यक छ। तस्करीका लागि ड्रोनको प्रयोग सीमापार लागुऔषध ओसारपसारको लामो इतिहासमा सबैभन्दा नयाँ रणनीति मात्र हो। ड्रोन अघि, तस्करहरूले भारतमा तस्करहरू ढुवानी गर्न सुरुङ, प्लास्टिक पाइप र नदीहरू पनि प्रयोग गर्थे। सिमाना पारी घुम्ने रावी नदी कुनै समय लागूऔषधका बोतल भरी भारततर्फ फ्याँकने लागूऔषध तस्करहरूका लागि उपयुक्त मार्ग थियो। ड्रोनको आगमनसँगै स्थितिले कालो मोड लिएको छ, जसले अब हेरोइनको रूपमा मृत्यु प्रदान गर्दछ।
ड्रोनको बढ्दो पेलोड क्षमता केहि अवस्थामा १५ किलोग्राम सम्म -ले सीमा क्षेत्रहरूमा लागूपदार्थको उपलब्धतामा वृद्धि भएको छ, अनगिन्ती जीवन र जीविकोपार्जनलाई नष्ट गरेको छ। गुरदासपुर, तरनतारन र अमृतसर जिल्लाहरूमा विगत छ महिनामा झन्डै १०० ड्रोनहरू रिकभरी जस्ता केही सफलताहरू भए पनि, युद्ध जित्न टाढा छ। सन् २०२३ मा मात्रै, सुरक्षा बलहरूले १०७ ड्रोनहरू कब्जा गरे, जबकि २०२० देखि २०२२ सम्म मात्र ५३ थिए। ड्रोन अवरोधमा यो तीव्र वृद्धिले समस्याको बढ्दो मात्रालाई रेखांकित गर्दछ। तस्करहरूले स्थानीय वाहकहरू प्रयोग गर्छन् – साना-समयका अपरेटिभहरू जसले औषधि प्याकेजहरू पुनःप्राप्त गर्छन् र तिनीहरूलाई नजिकैका शहरहरूमा अज्ञात बिचौलियाहरूलाई पुर्याउँछन्।
यी अनुहारविहीन पुरुषहरू, प्रायः मास्क लगाएका र मोबाइल फोनहरू बिना, कानून प्रवर्तनका लागि लागूपदार्थको व्यापारका मास्टरमाइन्डहरूलाई पत्ता लगाउन लगभग असम्भव बनाउँछन्। एक किलो हेरोइन ढुवानीका लागि ढुवानीलाई दुई लाख रुपैयाँ दिइन्छ, जुन पछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ५ करोड रुपैयाँमा बिक्री हुन्छ। जबसम्म सुरक्षा एजेन्सीहरूले अनुहारविहीन बिचौलियाहरूलाई समात्न सक्दैनन् र ड्रोनहरू विरुद्ध थप प्रभावकारी काउन्टरमेसनहरू विकास गर्न सक्दैनन्, तबसम्म हेरोइन संकटले पञ्जाबलाई विनाश गरिरहनेछ।
लडाई समाप्त हुन धेरै टाढा छ, र जब सम्म एक व्यापक समाधान फेला पर्दैन, राज्य युद्धको अग्रपंक्तिमा रहन्छ जुन हरेक दिन बित्दै जाँदा झन् जटिल हुँदै गइरहेको छ। नेपालपाना
